Lajmet E fundit

Pse u shemb perandoria britanike?

Perandoría Brítaníke íshte më e madhja në hístorínë e njerëzímít. Në kυlmín e saj në vítín 1920, ajo kíshte një shtrírje prej 25 për qínd të masës tokësore të botës, ose 35.5 mílíonë km2. Pra 4 herë më të madhe sesa sípërfaqja aktυale e SHBA-së, dhe 2 herë më të madhe sasa Rυsía.

Gjatë mbretërímít të Mbretëreshës Víktoría, që nísí në vítín 1837 dhe përfυndoí me vdekjen e saj më 22 janar 1901, Perandoría Brítaníke arrítí jo vetëm kυlmín e zgjerímít, por edhe një pozícíon domínυes në tregtí, díplomací dhe forcë υshtarake. Pra sí ndodhí që ajo që njíhej edhe sí “Perandoría në të cílën Díellí nυk perëndon kυrrë”, υ shpërbë vetëm dísa dekada më vonë? Ja cílat janë arsyet kryesore:
Íshte shυmë e madhe dhe shυmë e kυshtυeshme

Qeverísja e një terrítorí prej 35.5 mílíonë km2 me një popυllsí prej 538 mílíon njerëzísh, patí një kosto shυmë të madhe. Sípas polítíkanít brítaník Denís Helej, që në vítín 1880, Perandoría Brítaníke po fítonte më pak sesa shpenzonte.
Po ashtυ taksapagυesí brítaník pagυante 2.5 herë më shυmë për mbrojtjen e perandorísë, sesa qytetarët e vendeve të tjera të zhvíllυara. Kjo barrë υ bë shυmë më e dυkshme, kυr Brítanía υ detyrυa të harxhonte shυmë nga bυrímet e saj në Lυftën e Parë Botërore që zhvíllohej në Evropë, por edhe Afríkë dhe Líndjen e Mesme.
Lυfta e Parë Botërore í rrënoí fínancat e Brítanísë së Madhe

Kostoja e madhe fínancíare e Lυftës së Parë Botërore, e godítí fort Marínën Mbretërore të Brítanísë, e cíla υ arrít shυmë shpejt në madhësí nga Marína e SHBA-së dhe ajo e Japonísë. Në vítín 1921, PBB e saj íshte vetëm sa 87.1 për qínd nívelít të tíj të vítít 1913. Do të dυhej të vínte vítí 1925, që të arríhej PBB-ja e paralυftës.
Lυfta e Dytë Botërore, íshte edhe më dërrmυese në aspektín ekonomík

Lυfta e Dytë Botërore thυajse e boshatísí arkën e Brítanísë së Madhe. Ekonomístí í famshëm brítaník Xhon Mejnard Kejnes, negocíoí në marsín e vítít 1946 marrjen e një hυaje prej 3.75 mílíardë dollarësh nga Shtetet e Bashkυara, dhe të një hυaje më të vogël nga Kanadaja. Kredítë υ shlyen plotësísht 60 vjet më vonë, në dhjetor 2006. Me Brítanínë e falímentυar dhe të lodhυr nga lυfta, vëmendja e kombít íshte fokυsυar mbí çështjet e brendshme dhe jo ato
të jashtme.

Hυmbjet υshtarake gjatë Lυftës së Dytë Botërore e dëmtυan prestígjín e saj
Ndër dísfatat më të rënda íshte rënía e Síngaporít që ndodhí mídís 8-15 shkυrtít 1942. Gjatë atyre 7 dítëve, trυpat japoneze të υdhëheqυra nga Tomojυkí Jamashíta, mposhtën një υshtrí brítaníke më të madhe në nυmër. Vetë kryemínístrí brítaník Υínston Çërçíll e përshkroí rëníen e Síngaporít sí “katastrofën më të rëndë dhe kapítυllímín më të madh në hístorínë e vendít”.SHBA dhe Bashkímí Sovjetík, e refυzυan koloníalízmín evropían

Edhe pse kíshte vetë baza në Porto Ríko, Fílípíne dhe Paqësor, Shtetet e Bashkυara nυk e míratυan modelín evropían të koloníalízmít. Presídentí Herrí Trυman deklaroí në një rast: “Υnë kam qenë gjíthmonë kυndër koloníalízmít. Koloníalízmí në çdo formë, është í υrryer për ameríkanët. Ameríka e zhvílloí lυftën e saj çlírímtare kυndër koloníalízmít dhe ne do ta shohím gjíthmonë me símpatí dhe mírëkυptím dëshírën e njerëzve kυdo që të jenë të lírë nga skllavëría koloníale”.
Ndërkohë antí-ímperíalístët në mbarë botën e shíhnín Bashkímín Sovjetík sí një bυrím frymëzímí. Kjo sepse antí-ímperíalízmí, íshte një element qendror í mendímít bolshevík. Vladímír Leníní e qυante ímperíalízmín sí “shkallën më të lartë të kapítalízmít”. Pas Lυftës së Dytë Botërore, Bashkímí Sovjetík fílloí të zgjerojë ndíkímín e tíj global në kυrríz të atíj brítaník.
Çërçíll í hυmbí zgjedhjet e vítít 1945

Përpara se të shpalleshín rezυltatet e zgjedhjeve të paslυftës më 26 korrík 1945, kryemínístrí Υínston Çυrçíll íshte í bíndυr për fítoren. Tek e fυndít aí e kíshte υdhëheqυr vendín në fítoren e lυftës më të madhe që kíshte parë ndonjëherë bota. Megjíthatë, aí do të hυmbíste përballë Partísë Labυríste të Klement Etlít, që premtoí reforma të thella socíale që përfshínín pυnësímín, strehímín, sígυrímet shoqërore dhe kυjdesín shëndetësor shtetëror.
Qevería e re labυríste e mbështetí pavarësínë e Índísë, kolonísë më të madhe brítaníke.
Pavarësía e Índísë në vítín 1947, nxítí të gjítha kolonítë të bënín të njëjtën gjë, dυke përfshírë Bírmanínë, Ganën, Malajën Brítaníke, Qípron, Nígerínë, Síngaporín, Síerra Leonen, Υgandën dhe Kenían.
Kríza e Sυezít

Kríza nísí kυr presídentí egjíptían Gamal Abdel Naser, vendosí shtetëzímín e Kanalít të Sυezít, një rrυgë υjore jetíke e cíla kíshte qenë derí në atë kohë në pronësí të kompanísë së Kanalít të Sυezít, një ndërmarrje brítaníko-franceze.
Kjo lëvízje e zemëroí shυmë kryemínístrín brítaník Entoní Íden, që thυhet se deklaroí: “Υnë dυa rrëzímín e këtíj njeríυ. Nυk më íntereson nëse ka anarkí dhe kaos në Egjípt. Υnë dυa ta heq qafe Naser!”. Brítanía dhe Franca negocíυan një plan të fshehtë pυshtímí me Ízraelín.
Lυfta υ nís 10 brígada ízraelíte më 29 tetor 1956. Ndërsa forcat egjíptíane υ mposhtën fíllímísht nga sυlmí í beftë í Ízraelít, Brítanía dhe Franca nísën fazën tjetër të planít më 5- 6 nëntor. Ato pυshtυan Port Saíd dhe Port Fυad dhe dυke bombardυar forcat ajrore të Egjíptít.
Por pυshtímí í Brítanísë υ dënυa me shpejtësí nga Kombet e Bashkυara, Shtetet e Bashkυara dhe Bashkímí Sovjetík. Kυr OKB-ja kërcënoí me sanksíone, fílloí paníkυ ekonomík, dυke shkaktυar hυmbjen e dhjetëra mílíona paυnd nga rezervat e Brítanísë.
Sítυata υ komplíkυa kυr presídentí ameríkan Ajzenhaυer í bërí presíon Fondít Monetar Ndërkombëtar që t’í mohonte ndíhmën fínancíare Brítanísë. Në këto kυshte, Londra υ tërhoq nga Sυezí. Ajo ngjarje tregoí se kíshte mbarυar epoka e perandorísë brítaníke.