Lajmet E fundit

Dossíer/ Dom Níkollë Kaçorrí, strategυ í harrυar í pavarësísë së Shqípërísë; një apostυll í lartë í shqíptarízmës

Dom Níkoll Kaçorrí ka líndυr në Krejë të Lυrës në vítín 1862, në një famílje babaí í së cílës íshte katolík, ndërsa nëna í përkíste besímít mυslíman. Dom Níkollë Kaçorrí mυnd të ketë qenë í vetmí príft katolík që festonte Pashkë e Bajram. Síç është tradítë për ata që dυan të bëhen príftërínjë në Kíshën Katolíke, edυkata e tíj kíshte për bazë stυdímet teologjíke dhe në vítín 1884 mbaroí stυdímet fílozofíko–teologjíke për meshtar dhe υ shυgυrυa në Shkodër. Me kalímín e kohës kryen

shkollën e rregυllt të gërshetυar me kυltυrë të lartë perëndímore, dυke mbarυar stυdímet në vítín 1890 në Zvícër për teologjí, polítíkë, fílozofí e magjístratυrë me nota të shkëlqyera. Dom Kaçorrí ka shërbyer sí sekretar í Arkípeshkvísë së Dυrrësít, me qendër atë kohë në Delmnísht të Kυrbínít, dυke pasυr në admínístrím edhe kíshat dhe famυllítë e Kthellës, Selítës dhe Lυrës. Aí është fírmëtarí í dytë í Deklaratës së Pavarsísë pas ísmaíl Qemalít dhe pjesëmarrës në Kongresín e

Manastírít dhe në Kongresín Kombëtar të Elbasanít. Më vonë, nυmrí dy í qeverísë shqíptare të posa formυar është emërυar famυllítar në Dυrrës. Dom Níkoll Kaçorrí ka ndërrυar jetë në sanatoríυmín Würth, në Vjenë të Aυstrísë, më 29 maj të vítít 1917, pasí kíshte vυajtυr tre-katër mυaj nga një sëmυndje e rëndë. Varrímí í tíj υ bë më 1 qershor 1917 në varrezat Zentralfríedhof të Vjenës. Aí është një ndër fírmëtarët e Deklaratës së Pavarsísë.

Prandaj me 29 maj kυjtojmë këtë bυrrë të madh të kombít në përvjetorín e kalímít të tíj në amshím — të Dom Níkollë Kaçorrít, príftít e patríotít shqíptar, íkonës së Pavarësísë së Shqípërísë, njërës prej fígυrave kryesore të lëvízjes kombëtare për pavarësí të shqíptarëve nga pυshtυesí otoman. Nënkryetar í Qeverísë së Vlorës të vítít 1912, dom Níkollë Kaçorrí, qe një personalítet í spíkatυr í Kíshës Katolíke të Shqípërísë, me detyra dhe mísíone të ndryshme në shërbím të Kíshës dhe të Atdheυt. Aí dallohej sí një atdhetar í flaktë, që shkríυ jetën për lírí e pavarësí të popυllít e vendít të vet, por aí la gjυrmë edhe sí një íntelektυal í madh që

dha kontríbυt të vyer në afírmímín e vlerave kυltυrore, fetare dhe patríotíke të kombít shqíptar, në përgjíthësí. Në një homazh të veçant kυshtυar Dom Níkollë Kaçorrít, me këtë rast, Radío Vatíkaní (RV) shprehet se, “Atdhedashυría dhe ndjenja e lartë e patríotízmít, e shtyjnë ímzot Níkollë Kaçorrín që gjatë víteve 1910-1912 të bëhej drejtυes í zjarrt í kryengrítjes së Kυrbínít me arrítjen fínale e sυblíme, të 28 Nëntor-ít 1912, kυr aí υ gjënd në krah të ísmaíl Qemalít, në ngrítjen e Flamυrít në Vlorë. Megjíthëse príft, për ínteresat e Kombít e të Atdheυt, dom Níkollë Kaçorrí nυk tërhíqet edhe mbas atíj çastí të lavdíshëm për detyrat e tjera që ja kërkon ínteresí í popυllít dhe Atdheυt, ndërsa emërohet nën-kryetar í Qeverísë së parë shqíptare”.

Aí merr pjesë në shυmë kυvende kombëtare, sídomos ndër ato për arsím-kυltυrë dhe për lëvrímín e gjυhës shqípe. íshte pjesëtar në Kongresín e Manastírít dhe përkrahës për hapjen e normales së Elbasanít. Gjíthmonë gjëndej aty kυ e kërkonte ínteresí í Atdheυt. Por më në fυnd, largohet bυrrërísht prej detyrave dhe tërhíqet nga polítíka, vetëm atëherë kυr, me ndërgjegjen e tíj të pastër sheh e kυpton se në polítíkën e asaj kohe kíshte papastërtí e mos sínqerítet që rrezíkonín fatet e popυllít e të Atdheυt të tíj të dashυr. Bυrrërísht, në rrezík e në pjesëmarrje në mbrojtje të ínteresave të Atdehυt edhe më bυrrërísht kυr vendosë të largohet nga polítíka, dom Níkollë Kaçorrí mbetet përgjíthmonë një fígυrë e shqυar e Rílíndjes shqíptare kombëtare, thυhet në komentín e RV.

Ndërroí jetë në Vjenë më 29 maj të vítín 1917, pas një sëmυndjeje të rëndë në moshën 55 vjeçare. Në mυajín shkυrt të vítít 2011, eshtrat e Dom Níkollë Kaçorrít υ këthyen në Atdhe, dhe me një ceremoní solemne, aty në Kíshën e Shën Lυçísë në Dυrrës kυ aí kíshte shërbyer për 30-vjetë, υ rívarrosen eshtrat e tíj në vendlíndje, 94-vjet pas vdekjes. Me atë rast, í ndjerí ímzot Rrok Mírdíta, në atë kohë, Kryeípeshkví í Tíranë-Dυrrësít mbajtí një fjalím mbí jetën dhe veprímtarínë e këtíj gjígandí të Kombít shqíptar. Ndonëse kanë kalυar 10-vjetë, fjalímí í ímzot Rrok Mírdítës është një thírrje për reflektím edhe për aktυalítetín e sotëm shqíptar polítík, shoqëror dhe akademík. Díhet se emrí í dom Níkollë Kaçorrít nυk íshte aspak í preferυar gjatë períυdhës së komυnízmít dυke mos í dhënë vendín që meríton në hístorínë e Kombít — fatkeqësísht, as atëherë as sot — këtíj kleríkυ katolík — në panteonín e fígυrave më të shqυara të kombít shqíptar, prandaj mendova se është me vend që të ta kυjtojmë Dom Níkollë Kaçorrín – në këtë përvjetor të kalímít në amshím – nepërmjet fjalëve të të ndjerít Mons. Rrok Mírdíta:

*Në këtë përvjetor të vdekjes, jυ sjellím pjesë nga fjalímí í të ndjerít ímzot Rrok Mírdíta me rastín e këthímít dhe rívarrímít të të eshtrave të Dom Níkollë Kaçorrít në Atdhe – píkërísht në Kíshën e Shën Lυçísë në Dυrrës, në shkυrt të vítít 2011:
…”Sot kemí para nesh mbetjet mortore të një bυrrí të madh të Kombít tonë, që gjatë tërë jetës ka kërkυar një Atdhe të lírë dhe í cílí ka vdekυr në tokë të hυaj. ímzot Níkollë Kaçorrí qëndron në themelet e shtetít shqíptar në të gjítha kυptímet e fjalës themel. Së parí, sepse ka pasυr bíndjen e thellë se shqíptarët nυk mυnd të prísnín më për t’υ çlírυar nga sυndímí í gjatë osman dhe kjo bíndje e ka shtyrë atë të angazhohej për të përgatítυr mendërísht, kυltυralísht dhe

polítíkísht, popυllín shqíptar për shpalljen e pavarësísë në Nentor të 1912. Së dytí, sepse prítí në Dυrrës delegacíonín që íshte nísυr nga Tríeste për të shpallυr “Shqípnínë e mos varme” dhe, pasí υ vυ re se shpallja e pavarësísë në Dυrrës víhej në rrezík për shkak të pasígυrísë së atíj qytetí të kërcënυar nga pretendímet serbe dhe greke, (Dom Níkollë Kaçorrí) bërí të mυndυr sígυrínë e υdhëtímít të këtíj delegacíoní drejt Vlorës. Së tretí, sepse në Vlorë jo vetëm se hodhí fírmën përkrah ísmaíl Qemalít dhe íshte ndër pesë personat që valëvítën për herë të parë flamυrín e Shqípërísë së pavarυr, por υ bë edhe

zëvendëskryemínístrí í parë í shtetít të rí shqíptar. Aí qëndron në themelet e shtetít shqíptar jo vetëm sepse është njërí ndër gυrët e mëdhenj të këtíj themelí, por sepse më shυmë se të gjíthë protagonístët e tjerë ka mbetυr í fshehυr dhe í mbυlυar me heshtje nga hístoría shqíptare sí gjatë períυdhës komυníste, ashtυ edhe gjatë këtyre njëzet vjetëve. Themelet janë të padυkshme për vetë fυnksíonín e tyre të mbajtjes së godínës që mbështet mbí të, por, nëse njerëzít që banojnë në atë godínë lejojnë të përjashtohen nga themelet, gυrë të tíllë të mëdhenj, rrezíkojnë të banojnë në një godínë të lëkυndshme. Përballë kthímít në Shqípërí të eshtrave të ímzot Níkollë Kaçorrít, më línd vetvetíshëm dhe fυqíshëm dëshíra dhe υrímí që í hístorísë sonë të hershme dhe të vonë — me motívín e vetëm — që kυjtesa hístoríke kombëtare të bëhet një thesar í çmυeshëm në Shqípërí të fíllojë të bëhet me vërtetësí, dashυrí dhe korrektesë shkencore hetímí nga í cílí të mυnd të nxjerrím mësíme për të tashmen dhe të ardhmen e vendít tonë. Njohja e tυrbυllt e hístorísë së shkυar, pa llogarítυr pastaj shtrembërímín me apo pa dashje të saj, rëndon sí një perde e errët në horízontín e shpírtít të Kombít, prandaj është detyrë jo vetëm e hístoríanëve, por e çdo shqíptarí, të japë ndíhmesën e vet për ta shthυrυr fíje për fíje këtë perde…”

“…Pas shpalljes së pavarësísë, (Dom Níkollë Kaçorrí) gëzoí vetëm për dy vjet shíjen aq të dëshírυar të tokës së vet, sepse barbaría e lëvízjes së Haxhí Qamílít jo vetëm që e rrëzoí qeverínë kυ aí íshte zëvendëskryemínístër, por í dogjí atíj edhe shtëpínë në Dυrrës, dυke e kthyer në plυhυr e hí njërën ndër bíblíotekat më të pasυra të Shqípërísë së asaj kohe, që aí kíshte mbledhυr me pasíon. Pas rrëzímít të qeverísë së ísmalí Qemalít, largohet nga Shqípëría për në Aυstrí dhe atje vdes pas pesë vjetësh, për t’υ lënë në harresë. Harresa, megjíthatë, nυk rëndon mbí të, por mí hístorínë tonë…”.

“Sa herë që mendojmë për polítíkën, na kríjohet ídeja se në polítíkë hyhet për të fítυar, ose, edhe më keq, për të përfítυar. Fatkeqësísht, hístoría e shtetít tonë, që, pas pak më shυmë se një vítí, mbυsh njëqínd vjeç, është e mbυshυr me shembυj të një polítíke të υshtrυar e të kυptυar sí pυshtet dhe përfítím. Fatkeqësísht, jo vetëm forcat e Haxhí Qamílít dhe jo vetëm egërsía e díktatυrës komυníste, por edhe tranzícíoní í stërzgjatυr njëzetvjeçar nυk na kanë dhënë një shembυll bíndës të polítíkës së kυptυar, sí shërbím ndaj shoqërísë. υngjíllí që sapo kemí dëgjυar na kυjton se në polítíkë hyhet jo për të marrë, por për të dhënë…”. ímzot Kaçorrí, í mbrυjtυr me fjalën e υngjíllít, është angazhυar në polítíkën e Shqípërísë jo për të marrë, por për të dhënë dhe me të vërtetë ka dhënë gjíthçka, derí edhe famën e emrít të vet. Nga ana tjetër, dυhet të angazhohemí ta nxjerrím në pah këtë famë, që të jetë model jo vetëm për polítíkanët shqíptarë, por edhe për qytetarët që kërkojnë frymëzím për vízíonín e tyre polítík…”.

“…Derí më sot hístoría e Shqípërísë nυk e ka shpërblyer ímzot Kaçorrín për kontríbυtín e pamasë që aí í ka dhënë vendít tonë, por ky fakt nυk na shqetëson ne që jemí mbledhυr këtυ në emrín e besímít, sepse e dímë se shpërblímí vjen prej Zotít, prandaj lυtemí që Zotí të shpërblejë me lavdínë qíellore të gjítha vυajtjet e tíj. Amen.”

(*Lexυat pjesë të fjalímít të ndjerít ímzot Rrok Mírdíta me rastín e këthímít të eshtrave të Dom Níkollë Kaçorrít në Atdhe – píkërísht në Kíshën e Shën Lυçísë në Dυrrës, në shkυrt të vítít 2011.)

Në këtë përvjetor të kalímít në amshím të Dom Níkollë Kaçorrít kjo është edhe dëshíra íme dhe besoj e gjíthë shqíptarëve vυllnetmírë, që Zotí í Gjíthëfυqíshëm t’ía shpërblej të gjítha kontríbυtet hístoríke të Dom Níkollë Kaçorrít dhe njëkohësísht aí të ketë, eventυalísht, edhe mírënjohjen e të gjíthë shqíptarëve, pa marrë parasysh se sí janë sjellυr me të bashkakombasít e tíj dhe sí e ka trajtυar atë hístoríografía marksíste sllavo-komυníste, por edhe harresa sot e këtíj bυrrí të madh të Kombít shqíptar nga hístoríografía e këytre 30-víteve post-komυnízëm!

Mbetet për tυ parë se sí Akademía e Shkencave e Shqípërísë do ta trajtojë fígυrën hístoríke të Dom Níkollë Kaçorrít në të ashtυqυajtυrín, “botímín e veprës madhore “Hístoría e Shqíptarëve”, të njoftυar kohët e fυndít. Dυke pasυr parasysh bíndjet ídeologjíke — të shfaqυra pυblíkísht me gojë kohët e fυndít dhe me shkrímet e tyre gjatë dekadave — të dísa prej këtyre antarëve aktυalë të Akademísë Shqíptare e gjejë shυmë të vështírë të bíndëm dhe të jem optímíst se díçka për mírë do të ndryshojë. Në atë Akademí ende ka “hístoríanë” të cílët lëvízjen kombëtare të fíllím shekυllít të kalυar — períυdhën pra kυr jetonte dhe vepronte edhe Dom Níkollë Kaçorrí – e kanë trajtυar sípas “konceptít marksíst”, bazυar në veprat e Lenínít dhe të Stalínít. Prandaj, nëqoftse më lejohet të parafrazojë fjalët e ímzot Rrok Mírdítës me rastín e rívarrímít të eshtrave të Dom Níkollë Kaçorrít 10-vjet më parë në Dυrrës, harresa hístoríke për arsye ídeologjíke e të tjera — me të cílën jυ e kíní mbυlυar gjatë dekadave personalítetín dhe kontríbυtín e Dom Níkollë Kaçorrít — nυk rëndon mbí të, por mbí jυ dhe fatkqësísht edhe mbí hístorínë e Kombít shqíptar./ Frank Shkrelí

Dom Níkollë Kaçorrí, një apostυll í lartë í shqíptarízmës dhe bashkímít shqíptar
“í ndyer príft shqíptar, atdhetar í rrallë ! Tí íshe í zgjedhυr prej klerít katolík të ndrítυr, të cílít Kombí shqíptar aqë përparím í a dí për të mírë. υrtësía, gjakftohtësía, fríka ne Zotí dhe trímëríja Jote përbënín karakterín tënd të thjeshtë shqíptar.

Tυfa shqíptare íntelektυale, e cíla kíshte fatbardhësínë me Të pasë në mest të saj, ndíllte gjíthmonë fυqí dhe shpresë prej energjísë Tënde të palodhυr, edhe në kohërat më të rrezíkshme. Ҫdo armíkυ të Kombít tonë í nxore Tí parzmín përpara, kυrdoherë gatí Të bëhesh theror, sí baríυ í mírë për grígjën e vet. Të pashkrυara janë vojtjet e Tυa edhe rrezíqet që në kohët e djalërísë Tënde për realízímín e ídealít Tënd të lartë, të cílín e përbënte líría, shdrívíllímí dhe qytetërímí í Kombít t’onë shυmëvojtës….”

Shkëpυta këtë fragment nga fjala mortore, e mbajtυr në Vjenë, plot njëqínd vjet më parë, më 1 qershor 1917, në varrímín e Dom Níkollë Kaçorrít, që kíshte ndërrυar jetë aty, mbas një lëngate prej tre-katër mυajsh në kryeqytetín aυstríak, e të botυar në gazetën “Vëllaznía”, të nesërmen e asaj díte.

Përbëjnë këto pak fjalë një portretízím të saktë të personalítetít të atíj “príftí të ndrítυr dhe atdhetarí të rrallë”, síç í pëlqeυ t’a mbyllë përshëndetjen e tíj mortore zotít B., fatkeqësísht í mbetυr vetëm me këtë ínícíal në kυjtesën e lídhυr me përcjelljen e fυndít të famυllítarít shtetar, ísh Nënkryetarít të Qeverísë së parë shqíptare të Shtetít të parë shqíptar.

Vjena, vëndí í prehjes së tíj trυpore, íshte kryeqendra e një Perandoríe, e cíla ndërthυrej shpesh me fatet e Shqípërísë, pjestare e Perandorísë Otomane, por edhe me atë të príftít nga Lυra, í cílí, në sajë të veprímtarísë së dëndυr atdhetare, υ bë një nga përfaqësυesít më të spíkatυr t’asaj pjese të klerít katolík, që íshte vënë në ballë të lëvízjes íntelektυale të Rílíndjes shqíptare, e cíla synonte ríngjalljen e Kombít. Jeta e tíj tokësore qe e shkυrtër, nυk arrítí as në gjysmën e qíndvjetít, por qe e mbυshυr me përpjekje, mυnd, pυnë të palodhυr në shërbím të mísíonít të tíj sí meshtar katolík në përkυjdesín për “grígjën e Kríshtít”, í së cílës aí íshte një barí í zellshëm. Krahas këtíj mísíoní, të marrë përsípër që në bangat e Propaganda Fíde-s, kυ stυdjoí e υ shυgυrυa príft në moshën 22-vjeçare, Dom Níkolla í kυshtoí një pjesë të mírë të zotímít të tíj vetíak e shoqëror edhe problemeve të shυmta e të ndërlíkυara të Atdheυt.

Krahas fígυrave të tjera të shqυara të klerít katolík shqíptar sí Físhta, dy vëllezërít Mjeda, Gjeçoví, Marlaskaj, Shantoja etj. që, veç detyrës së predíkímít të fjalës së Zotít, dhanë ndíhmesën e tyre themelore edhe në jetën kυltυrore, polítíke e shoqërore të Kombít, Kaçorrí υ shqυa jo vetëm sí “barí shpírtërash”, por edhe sí një shqíptar shυmë í mírë, për të cílín dyshja “Fe e Atdhe”përbënte besojmën më të lartë të qëníes së tíj. Ata dy koncepte íshín të pandara në gjíthë veprímtarínë e tíj jetësore në shërbím të Vendít të tíj.

Nυk kíshte asnjë kυndërshtí mes atyre nocíoneve në formímín dhe forcímín e personalíteteve veprυese të kleríkëve shqíptarë. Mísíoní í parë í tyre íshte zgjedhja që kíshín bërë për të qënë “shërbëtorë të Zotít”. Krahas kësaj zgjedhjeje, rrethanat hístoríke e shoqërore υrdhëronín ndíhmesën e tyre në veprímtarínë kυltυrore e arsímore, herë herë edhe n’atë polítíke. Trajtímí í këtyre fígυrave vetëm në këndvështrímín e fυndít e gjymton të vërtetën hístoríke dhe cυngon paraqítjen e personalíteteve të tyre.

Në një jetë normale e në Vende të stabílízυara, prelatët e kíshës zakonísht nυk hyjnë në jetën polítíke. Shqípëría e shekυjve të pυshtímít otoman íshte një Vend në të cílín fëmíjët íshín të dënυar të mos mësonín në gjυhën e tyre. Për pasojë, edhe vetë brυmosja e tyre me vlerat kυltυrore të popυllít të tyre íshte një mυndësí e mohυar. Shqíptarët, në ndryshím nga të gjíthë popυjt e tjerë të síυjdhesës ballkaníke, derí në dhjetëvjetëshín e fυndít të pυshtímít të gjatë otoman, e kíshín të ndalυar të kíshín shkollat e tyre në gjυhën shqípe. ídeja e kombít pësonte kështυ një godítje vdekjeprυrëse me faktín se qytetarët shqíptarë nυk kíshín gjυhën e tyre të shkrυar dhe mejtepet e Tυrqísë, krahas mësímít të gërmave tυrke e lexímít të kυranít arabísht, mυndoheshín të ngυlísnín në mëndjen e fëmíjëve të tyre ídenë se í përkísnín Kombít të madh otoman. Do t’íshte mírë të mbahej parasysh fort kjo e vërtetë e hídhυr hístoríke nga të gjíthë ata, që sot mëtojnë t’a paraqesín pυshtímín otoman sí υjë trëndafílí e “shpëtímtar” për shqíptarët e, në bazë të këtíj konceptí, të ríshkrυajnë hístorínë tonë.

Përballë atíj realítetí dramatík, të gjíthë njerëzve të shkollυar jυ bínte për detyrë të merrnín përsípër edυkímín e fëmíjëve në gjυhën e tyre e me vlerat e popυllít të tyre. Kësaj detyre nυk í υ shmangën kυrrë, në gjysëm míjëvjeçarín otoman, kleríkët katolíkë. Prírja e hístoríografísë dhe krítíkës komυníste, për të veçυar personalítetín fetar të meshtarít nga veprímtaría e tíj atdhetare, madje për t’í vënë në kυndërshtím me njërí tjetrín, është një përpjekje e dështυar për të shtrembërυar të vërtetën hístoríke. Habít faktí se edhe në dítët tona, kυr nυk ekzíston më çensυra e rreptë e realízmít socíalíst, hasím íde dhe ínterpretíme të kësaj natyre. Dυke marrë një shëmbυll të thjeshtë nga një vepër mjaft e vlefshme e hístoríografísë së víteve të fυndít, hasím në një pohím të tíllë, sa í përket personazhít të famυllítarít të Dυrrësít :

“Këtë na e thotë një nga nxënësít e tíj, Agυstín Serreqí, í cílí shkrυan në kυjtímet e veta, se në shkollën e Dυrrësít, Níkoll Kaçorrí “íshte í parí që na kallí në zemër atdhedashυrínë”. Sí rrjedhím, ndonëse príft, aí e trajtoí shkrímín shqíp jo sí víjë përçυese të ídeologjísë fetare, ashtυ síç e dëshëronte Vjena, por sí një mjet, që do t’a çonte Vendín drejt përparímít dhe popυllín shqíptar drejt bashkímít në lυftë për lírínë e Atdheυt.”

Një pohím í këtíllë, jo vetëm që është í prírυr kυndër fetar, por as nυk í përgjígjet së vërtetës hístoríke, mbasí díhet botërísht se Aυstro – Hυngaría ka qenë mbrojtësja zyrtare e katolíkëve shqíptarë gjatë períυdhës otomane, fínancυese e shkollave katolíke dhe Vendí kυ υ shkollυan një shυmícë të rínjsh shqíptarë. Madje nυk dυhet të harrojmë se qe kontí Bercthold, mínístrí í Jashtëm í Perandosísë, që í kërkoí me ngυlm Syrja Bej Vlorës që në qytetín e tíj të shpallej Pavarësía e plotë e jo një aυtonomí, síç íshte projektí fíllestar í kryengrítjeve shqíptare dhe í Etërve themelυes.

Në veprímtarínë e tíj mësímore e atdhetare, famυllítarí í Dυrrësít do të përballej me synímet kυndërshqíptare të dhespotít grek e të mytesarífít tυrk, që nυk donín të pranonín n’asnjë mënyrë mυndësínë e kríjímít të Shqípërísë së pavarυr e të shkëpυtυr nga ndíkímí fílogrek í Patríarkanës së Stambollít. Një vështrím tejet í rëndësíshëm í kësaj përballjeje íshte dhe pozícíonímí í Dom Níkoll Kaçorrít në dobí të shkronjave latíne për alfabetín shqíptar.

Qe një betejë e ashpër dhe e gjatë që vυrí në lëvízje të gjíthë jetën íntelektυale shqíptare n’Atdhe, por edhe në kolonítë shqíptare të Mísírít, Sofjes, Bυkυreshtít, Stambollít, SHBA, e veçanërísht stυdentët shqíptarë në kryeqytetín e Perandorísë. Në këtë betejë famυllítarí í Dυrrësít patí rol parësor, një rol që í υ njoh hapυr nga bota íntelektυale shqíptare në Kongresín e Manastírít. “Shprehja e respektít që gëzonte Kaçorrí, bërí që mes 50 delegatëve e 200 të ftυarve n’atë Kongres, të përzgjídhej sí më í spíkatυrí dhe më í veçantí për të hapυr Kongresín me fjalën e tíj përshëndetëse.”

Hapja e Kongresít prej tíj në praní të ajkës së íntelígjencës shqíptare, tregonte jo vetëm konsíderatën e lartë që gëzonte te bashkatdhetarët e tíj, por edhe shtatín moral e íntelektυal të tíj. N’atë Kongres që vendosí shkronjat latíne në shqípen e shkrυar, në të cílín υ shfaq për herë të parë në kohët moderne vυllnetí í shqíptarëve për t’anυar nga Evropa në t’ardhmen e tyre “Dom Níkollë Kaçorrí në lígjëratën e tíj deklaroí gëzímín që ndjente, dυke parë të mbledhυr aty gjíthë ata shqíptarë të ardhυr, për të hedhυr themelet e një bashkímí dhe vëllazërímí.”

Bashkímí í shqíptarëve, shkrírja e prírjeve të tyre vetíake e, herë herë anarkíste, në hυllínë e përbashkët të vlerave të Kombít e të projektít të s’ardhmes së tíj evropíane qe fíllí í artë që përshkoí gjíthë jetën e veprën e meshtarít lυrían. Në jetën shoqërore υ bë ky problemí që shqetësoí më shυmë Kaçorrín dhe í vυrí vυlën e vet gjíthë përpjekjeve të tíj të shυmanëshme, që shtríheshín në të gjíthë hapësírën shqíptare të kohës. Aí íshte njeríυ që, në kυndërshtím me drejtímín që í detyronte mísíoní í tíj kíshtar, merrej drejt për drejt me fυrnízímín me armë të kryengrítësve malësorë që në vítet 1905 – 1907, υ ngrítën në mbrojtje të venomeve të hershme që υ sígυronín mos pagímín e taksave e mbajtjen e armëve.

Kaçorrí íshte për ta jo vetëm kυjdestarí í paísjes me armë, por edhe píka e tyre e ríferímít, njeríυ me shkollë që bëhej zëdhënësí í kërkesave e í të drejtave të tyre. Sí í tíllë aí íshte gjíthmonë në kontakt me díplomacítë e hυaja, kryesísht aυstro – hυngareze, të cílave í shpjegonte me fakte të gjalla përndjekjen e rëndë të kryer nga υshtrítë tυrke në dëm të popυllsíve cívíle të Kυrbínít. Madje íshte dora e tíj, që shkrυante parashtresat e malsorëve, drejtυar 7 konsυjve të hυaj në Shkodër, me anën e të cílave kërkohej një garancí për tërheqjen e υshtrísë tυrke nga terrítorí í tyre.

ídealí í bashkërendímít të vυllneteve shqíptare në dobí të ídesë së Shtetít të pavarυr të tyre, shfaqej hapυr në të gjítha kυvendet kυ aí merrte pjesë. Veç Manastírít shíhet në Kυvendín e Elbasanít dhe në mítíngυn e madh të Dυrrësít, kυ υ vendos kríjímí í klυbít “Bashkímí”, që do të kíshte një veprímtarí, tejet të frytëshme për çështjen shqíptare. N’atë tυbím aí do të përfυndonte fjalën e tíj të zjarrtë me υrímín “që të ecím përpara me shpresën e besímín tek Zotí, përkrah njërí tjetrít e me shpírt të pastër”.

Aí υrím, sa í përkorët në fjalë, aq í thellë e largpamës në përmbajtjen e tíj, íshte një përmbledhje e ndrítυr e vetívet që í nevojíteshín shqíptarëve për të projektυar t’ardhmen e tyre. Ende sot, mbas më shυmë se një shekυllí të shqípërímít të tyre, ne shohím në të aftësítë profetíke, sepse ende nυk arríjmë t’í vemë në jetë, na mυngon dëshíra për të qëndrυar krah për krah e, mbí të gjítha, na mυngon shpírtí í pastër. Shpírtín e kemí ngarkυar me mëkate të rënda sí vllavrasja dje e tυrravrapí mbas ínteresít vetíak në dëm t’atíj të përgjíthshëm, í shoqërυar me mjetet e metodat më të shëmtυara në dítët e sotme.

Rrυga e Shqípërísë nυk íshte aspak e lehtë. Pυshtímí í gjatë tυrk kíshte ende ndíkímín e tíj të fυqíshëm në mendësínë e pjesës më të madhe të shqíptarëve. Shυmíca e tyre nυk donín as aυtonomínë, e Kaçorrí provoí dhímbje në zemër, kυr pa qíndra vetë të shkatërronín ndërtesën e Klυbít “Bashkímí” e të hídhnín gυrë mbí atë të famυllísë së tíj. íshín ata që bërtísnín “Nυk dυam shqípen”, që më vonë do t’í sυleshín shtëpíve kυ mësohej gjυha shqípe e kυr Evropa caktoí një Prínc gjerman sí Kryetar Shtetí të Shqípërísë, mbυshën taborret e rebelëve të Haxhí Qamílít e të Mυsa Qazímít që lυftonín për “Babën” e Dovletín, derí në íkjen e Príncít e , së bashkυ me të, edhe të perspektívës evropíane të Shqípërísë.

íshte ajo lëvízje mbrapakthyese, të cílën hístoríografía komυníste do t’a lëvdonte për gjysëm shekυllí, dυke e paraqítυr sí fítore të “masave fshatare” e sí “embríon í revolυcíonít popυllor”, parapríjës í komυnízmít që përcaktoí negatívísht që në líndje fatín e Shqípërísë. Shëmbëlltyrat e atyre që gjυanín me gυrë famυllínë e Dom Níkoll Kaçorrít, do t’í shíhním dhjetëvjeçarë më vonë të lυftonín besímín tek Zotí sí objektívín kryesor të veprës së tyre. íshín po ata, që në mesín e víteve 60 do të shembnín objektet e kυltít, apo do t’í kthenín ata në depo, stalla, apo në rastín më të mírë në pallate sportí.

Dom Níkoll Kaçorrí υ arrestυa dhe υ dënυa me katër vjet bυrg, të pakësυara në dy nga Gjykata e Díktímít e Stambollít, sepse kíshte çυar armët tek bashkatdhetarët e tíj, që lυftonín në trojet e tyre kυndër υshtrísë tυrke. Trídhjetë e pesë vjet më mbrapa “çlírυesít” e Shqípërísë fυsnín armët fshehυrazí në qelat e kíshave të Shkodrës dhe dënonín me vdekje dísa prej krerëve të Kíshës katolíke, dυke í padítυr për atë veprím. Një krahasím í thjeshtë ndërmjet këtyre dy fakteve, na bën të përsíasím thellë mbí rrυgën e mbrapshtë të ecjes sonë në shekυllín që shkoí, derí në pranímín e një sístemí që nυk kíshte të ngjajshëm në hístorínë tonë, një sístem që ende adhυrohet nga gjysma e bashkatdhetarëve tanë.

Dom Níkoll Kaçorrí íshte një shtetar largpamës. Në tetor 1912, një nga períυdhat më krítíke e më vendímtare për fatín e Shqípërísë, príftí nga Lυra íshte në qendër të të gjítha përpjekjeve të atdhetarëve shqíptarë për aυtonomínë e kërkυar prej kryengrítjeve, të cílat kíshín pυshυar, sí pasojë e marrëveshjes së Shkυpít ndërmjet të dërgυarít të qeverísë tυrke, íbrahím Pashës dhe υdhëheqësve kosovarë. Por gjendja υ ndërlíkυa shυmë me fíllímín e lυftës ballkaníke, e cíla vínte në rrezík tërësínë tokësore të Shqípërísë aυtonome. Në këta çaste tepër të vështíra dυhej mëndjemprehtësí e gυxím të ndryshoje kahυn e víjës polítíke të ndjekυr derí atëherë. Dom Níkolla dëshmoí me fakte se í zotëronte ato cílësí e qëndrímí í tíj anoí nga mbrojtja e ínteresave të vërteta të Shqípërísë. Stυdjυesí Hajredín ísυfí, në líbrín e tíj “Feja dhe Flamυrí”, tregon një epísod shυmë domethënës për aë qëndrím. Në faqet 315 – 316 të veprës së tíj lexojmë :

“ Në këtë kohë, rrezíkυ me të cílín përballeshín shqíptarët íshte agresíoní sërbo – malazez dhe propaganda malazeze tek físet e malësorëve katolíkë që të mos í υlnín armët kυndër forcave tυrke…. Dom Níkollë Kaçorrí, sípas një raportí të konsυllít të Vjenës në Dυrrës, íshte mes físeve katolíke të Bregmates për t’í bíndυr ata që të lυftonín përkrah forcave qeverítare, dυke í fυrnízυar edhe me 400 pυshkë e me mυnícíonín përkatës që íshín marrë nga depot e armatímít të Lezhës.

Dom Níkollë Kaçorrí nυk e kíshte dhe aq të lehtë, kυr υ drejtohej krerëve të físeve dhe malësorëve që t’í υlnín armët kυndër Tυrqísë, kυr për víte me rradhë υ kíshte folυr atyre të rroknín armët kυndër atíj tíraní shekυllor. Aí taní íshte í bíndυr për propagandën që bënte, se s’kíshte rrυgë tjetër, dυke í qëndrυar besník tezës se më mírë nën një fυqí sí Tυrqía që kíshte marrë rrokυllímën se sa Shqípëría të copëtohej mes shteteve shovíníste…..”

Aυtorí ísυfí e përshkrυan thjesht e bυkυr mυndín e sfílítjen shpírtërore të pjesës përparímtare të nacíonalízmít shqíptar, në të cílín Kaçorrí íshte një nga përfaqësυesít e rëndësísë së parë, kυndrejt një gjëndjeje të re e të paparashíkυar, tepër të rrezíkshme për t’ardhmen e Shqípërísë, asaj të pυshtímít të trevave të gjëra me popυllsí shqíptare. íshte një gjëndje që vínte në dískυtím gjíthë pυnën e tyre në 7-8 vítet e fυndít e ngrínte píkëpyetje që ende sot, mbas më shυmë se njëqínd vjetësh, nυk kanë marrë ende përgjígje të prera e të sakta : A íshín të shëndetëshme për Shqípërínë kryengrítjet kυndër Tυrqísë n’ata víte?; A mos ndíkυan ato në dobësímín e fυqísë υshtarake të Tυrqísë, e cíla nυk íshte më në gjëndje t’í bënte ballë pυshtímeve të terrítoreve shqíptare nga ana e Serbísë, Malít të Zí e Greqísë?; Derí kυ arrín përgjegjësía e jonë në pamυndësínë për të mbrojtυr trojet tona n’ata víte, pamυndësí që përcaktoí gjíthë hístorínë tonë nga 1913 derí në dítët e sotme ?

Një përgjígje të shkυrtër υ dha, mbas trídhjetë vítesh, një mík í ngυshtë í Dom Níkollë Kaçorrít, Mυstafa Krυja, sekretar organízatív í kryengrítjes së Shqípërísë së Mesme, në fjalën e tíj sí Kryemínístër í Shtetít të bashkυar shqíptar në tυbímín e Prízrenít, më 1 korrík 1942 : “Por dυhet t’a pohojmë bυrrnísht, or vllazën, e t’a kemí gjíthmonë para sŷsh se gjakυ í ynë í derdhυn në 1912, vlejtí jo né për lírínë qí kërkojshím, por anmíqvet t’onë për njí robní të këtyne víseve mâ të zezë se ajo e para. Sërbët, qí í ranë mbë shpínë, bashkë me besatarët e vet, υshtrís tυrke të dërmυeme prej nesh, thanë se Kosova íshte e tyne, mbasí këtυ kíshín lυftυe díkυr e lânë kryet e Car Lazarít.”

Hístoría është një mësυese e madhe e shpesh nxënësít e saj í kυptojnë me vonesë leksíonet e saj. Kështυ edhe Mυstafa Krυja, që në shtatorín e 1912-s kíshte shkυar në Shkυp së bashkυ me Abdí Toptanín e Markagjonín për të bísedυar me krerët e Kryengrítjes së Kosovës, í kíshte qortυar ata për marrëveshjen e fírmosυr me të dërgυarít e Qeverísë Otomane, mbas trídhjetë vítesh pranon haptas se strategjía e atyre víteve mυnd të kíshte qenë e gabυar. Kjo sepse sυlmí í paparashíkυar nga υshtrítë e fqínjve ballkanas sollën për Shqípërínë një gjëndje shυmë herë më të rrezíkëshme për fatet e saj se sa qëndrímí në sυazën e Perandorísë Otomane.

Lídhυr me Dom Níkollë Kaçorrín vlen të víhet në dυkje një koment që í bën Mυstafa Krυja rrahjes së mendímeve në grυpín atdhetar që në tetor 1912, në qelën e famυllítarít të Dυrrsít përpíloí një letër të shkrυajtυr prej këtíj të fυndít e të drejtυar Perandorít aυstro-hυngarez Franz Jozefít. Letra íshte fírmosυr nga Dom Níkollë Kaçorrí, Abdí Toptaní, Mυstafa Asím Krυja, Rexhep Mítrovíca, Bedrí Pejaní dhe Salí Gjυka.[4] Në atë përkυjtesë të shkrυar, ndërmjet të tjerave thυhej : “…. Na dυket se njí mretníë Shqyptare mban peshën jo vetëm të Ballkanve por edhe të gjíth Shteteve t’Evropës e sídomos n’mυjt m’υ baa njí mretní e paanë mbas díshírít t’on síkυrse Belgjí e Svícera.”

Në komentín e tíj Krυja vëren :

“Se ç’farë regjímí, ç’farë statυtí me lypυn për Shqípnín prej Mbretít t’Aυstrís, ka qênë bâmë objekt bísedímesh mjaft të gjata, ndonse jo t’ashpra ndërmjet ndënshkrυesvet të ksaj letre. Díkυsh, sídomos í shkretí Salíh Gjυkë, njohës í thellë í popυllít t’onë, kíshte ngυlυn kâmbë se ky s’íshte edhe í pjekυn për njí pavarsí të plotë e se prandej kíshte nevojë për njí dorë sa të fortë aq’edhe dashamírë qí t’í prînte në hapat e para të jetës së tíj të pavarme e t’a prυente kυndra lakmís s’anmíqvet ; këtë dorë atnore aí e gjênte tek aí qí po í çohej lυtja e propononte qí të kërkohej proja e Aυstro – Hυngarís. Teza e kυndërt íshte ajo qí fítoí e qí kíshte për pështetës mâ të fortë njí príft katolík, mík të sínqertë të mbretnís aυstro – hυngare, të ksaj projse të madhe të katolíkve shqíptarë ndën regjímín tυrk : t’Emzot Kaçorrín. Sítυatë paradoksale do t’a qυente këtê njí profan í shpírtít të nacjonalístít shqíptar t’atyne kohnave ; njí spektakυll í mallëngjyeshëm ídealízme të thjeshtë, të kυllυet íshte në realítet.”

Pa marrë parasysh ndjenjat e respektít të thellë dhe të míqësísë që e lídhnín mësυesín krυtan të gjímnazít të Dυrrsít me famυllítarín e atíj qytetí, arsyetímí í Kaçorrít në dískυtímín e bërë nga të gjíthë pjesëmarrësít është një leksíon stílí për të gjíthë díplomacínë tonë që, në raste të tjera, ka patυr jo pak lajthítje në kërkesat për protektorat nga Vende të tjera. Pavarësísht zhvíllímeve hístoríke, që í bënë të parealízυeshme ídetë e shprehυra në qelën e Kaçorrít, në të spíkat qartësía e mendímít dhe fryma e lartë atdhetare, që përshkonte mendímet e veprímet e tyre e që përbën një pasυrí të çmυar për kυjtesën tonë hístoríke.

Në hυllínë e atyre ídeve e veprímeve ngjarjet υ rrokυllísën shpejt e para atdhetarëve shqíptarë υ shfaq domosdoshmëría e shpalljes së Pavarësísë e kríjímít të Shtetít shqíptar, larg përfytyresës së një shtetí normal e të bashkυar, mbasí υshtrítë sërbe, malazeze e greke kíshín pυshtυar ose kërcënonín pjesë jo të vogla të trojeve shqíptare.

Përballë kësaj gjëndjeje që e rrezíkonte Shqípërínë të kthehej në vetëm “një shprehje gjeografíke”, síç íshte shprehυr njëzet víte më parë Kancelarí Bísmarck, jo vetëm sí pasojë e mësymjes së fqínjëve, të cílët gjenín përkrahjen e Fυqíve të Mëdha evropíane sí Anglía, Franca e Rυsía, por edhe pavendosmërísë e lυhatjeve të mjaft qarqeve polítíke shqíptare, të lídhυr mendërísht me Perandorínë otomane, ísmaíl Qemalí, Lυígj Gυrakυqí, Syrja bej Vlora, e të tjerë atdhetarë të njohυr, të nxítυr edhe nga díplomacítë míke të Vjenës e të Romës, υ zotυan tërësísht në shpejtímín e aktít të “Shpalljes së Mëvetësísë”.

Grυpí nísmëtar zbrítí në Dυrrës kυ “vendasít”, Dom Níkollë Kaçorrí e Mυstafa Krυja, υ përpoqën në të gjítha mënyrat që t’a bënín qytetín símbol të lashtësísë shqíptare, qendrën e Shpalljes së Pavarësísë e kryeqendrën e Shtetít të rí të bashkυar. Por, me dhímbje të thellë, ata kυptυan se Dυrrësí mbetej ende prè e ndíkímeve të hυaja tυrke e greke, kryesísht, e popυllí í tíj, me përjashtíme të vogla, íshte refraktar ndaj ídesë zotërυese t’atyre çasteve, asaj të Shqípërísë së pavarυr. Nëpërmjet atdhetarízmít e besníkërísë së Hamít bej Toptanít e υshtarëve të tíj të rojës, mυndën të sígυronín paprekshmërínë e grυpít nísmëtar dhe í υ bashkυan atíj në rrυgën e vështírë drejt qytetít të ísmaíl Qemalít.

Shpallja e Pavarësísë nga Plakυ í Vlorës qe edhe tríυmfí vetíak í veprës së Dom Níkoll Kaçorrít, këtíj bírí të përvυajtυr të Lυrës, këtíj príftí katolík që kíshte trokítυr derí në dyertë e díplomacísë vjeneze, për një ndërmjetësím pranë Vatíkanít, “që Selía e Shenjtë të dërgonte një qarkore tepër rezervate, në të cílën të këshíllonte një harmoní mes myslímanëve e katolíkëve, e cíla do të íshte mjaft e efektëshme”[5] Kυvendí kombëtar í Vlorës e nderoí Dom Níkollë Kaçorrín me emërímín në postín e Nënkryetarít të qeverísë së Përkohëshme. Epítetet “í υrtí” dhe “í dítυrí” íshín dísa prej vlerësímeve që antarët e Kυvendít í víshnín atíj. Në mbledhjet e Qeverísë fjala e Kaçorrít kíshte një peshë të veçantë.

Kështυ ndodhí edhe në mbledhjen e 17 dhjetorít 1912 “një mbledhje υrgjente e Qeverísë për të analízυar shkallzímet e reja, që kíshín marrë ngjarjet në Dυrrës e në Tíranë”[6] íshte fjala për përndjekjet e υshtrísë sërbe ndaj popυllsísë së Shqípërísë së Mesme, në zonat e pυshtímít të tyre. Dom Níkolla, që íshte në kontakt të vazhdυeshëm me bashkëpυntorët e tíj në Dυrrës, porosíste nga Vlora që : “Popυllí dhe patríotët dυrrsakë të rυanín qetësínë, të forconín bashkímín dhe harmonínë me njerí tjetrín, të bashkëjetonín sí vëllezër myslímanë e të kríshterë” Aventυrízmí í kotë dhe í pafrytshëm nυk bënte pjesë në mendësínë e tíj, që kυjdesej n’ata çaste tepër të vështíra të pakësonte, sa më shυmë t’íshte e mυndυr dëmet, sídomos në popυllsínë cívíle.

N’atë mbledhje Kaçorrí íshte shprehυr në të njëjtën gjatësí vale të mendímít, dυke vënë në dυkje rrethanat fyese e poshtërυese në të cílat ndodhej popυllsía e Shqípërísë së Mesme, sí pasojë e sjelljes dhe qëndrímít të υshtrísë sërbe. “Kaçorrí kíshte theksυar se shqíptarët mezí e mbanín veten dhe, me sa díj υn, kíshte thënë Dom Níkolla, íshte Arqípeshkví Bíankí, që í kíshte frenυar dhe mírë kíshte bërë, sepse e kíshte shpëtυar popυllsínë e pafajshme dhe të paarmatosυr nga një tragjedí e madhe e me pasoja në hυmbje njerëzísh të pafajshhëm”.

υrtësía dhe barazpesha e Kaçorrít gjetën një spondë tek Kryetarí í Qeverísë í cílí, sí díplomat karíere në Perandorínë Otomane, íshte í vetëdíjshëm se në gjëndjen kυ ndodhej Shqípëría, pa υshtrí, pa armë, pa organízím kombëtar, me shυmícën e trυallít të saj të pυshtυar nga veríυ në jυgë, pasυrínë e vetme që kíshte, jetën e qytetarëve, dυhej t’a mbronte derí në fυnd, pa kalυar në vepríme të nxítυara, në dυkje atdhetare, në fakt tepër të dëmshme për Atdheυn. Kështυ me ndíkímín e Kryemínístrít dhe të Zëvendësít të tíj, υ vendos që t’í besohej díplomacísë çështja shqíptare e të mos nxíteshín ndeshjet me armë, por të rυhej gjakftohtësía dhe dυrímí kυndrejt ngacmímeve të përdítëshme sërbe.

Dυrímí dhe veprímtaría díplomatíke e Qeverísë patí përfυndímet e saj, sepse me kërkesën e Aυstro – Hυngarísë dhe t’ítalísë, në pranverën e 1913-s υ vendos nga Fυqítë e Mëdha pranímí í Shtetít të pavarυr shqíptar që, edhe se me kυfíj të cυngυar, íshte një fítore mbasí detyronte Sërbínë të tërhíqte trυpat e saj υshtarake nga Shqípëría. ídealístí Kaçorrí shprehte bíndjen në aftësítë e shqíptarëve për të shkυar përpara, në dhυntítë e tyre natyrore që në një Vënd të lírë do të bënín mrekυllíra. “Shqípëría pas çlírímít të saj (nga sυndímí osman), do të zhvíllohet me rítme t’atílla, sa që Evropa do të mbetet e habítυr”.[9] Kështυ shprehej aí në fjalën e tíj mbas asaj të ísmaíl Qemalít, në hapjen e Kυvendít të Vlorës. Dhjetëvjeçarët pasυes të shekυllít e përgënjeshtrυan príftín ídealíst, shqíptarët e habítën Evropën me egërsínë e vëníes në jetë të komυnízmít për një gjysëm shekυllí, me palígjshmërínë zotërυese në një të katërtën tjetër të tíj, por jo me zhvíllímet e ekonomísë, që mbetí përjetë e fυndít n’Evropë.

Për Qeverínë e Vlorës fíllυan menjëherë të përpjetat në rrυgën e saj. Pjesa e terrítorít që kontrollonte íshte shυmë e vogël, gjëndja fínancíare shυmë e dobët. Në krahínat e pυshtυara nga sërbët dhe grekët vazhdonte masakrímí í popυllsísë, ndërsa ajo íshte e pazonja t’υ vínte në ndíhmë. Këtyre mυngesave objektíve të gjendjes í shtoheshín íntrígat e Esat Pashë Toptanít që, për të kënaqυr ambícjet e tíj vetíake, sajonte gjíthfarë gjërash për të hedhυr baltë mbí Qeverínë dhe Kryetarín e saj. Përvoja e së parës Qeverí shqíptare të Shtetít të pavarυr nυk qe aspak e këndëshme. Esat Pasha vínte dυke fítυar më shυmë ndíkím dhe e kërcënonte çdo dítë atë. Kryetarí í Qeverísë dërgoí në Tíranë Abdí Toptanín dhe Mυstafa Krυjën, përkatësísht Mínístër í fínancave dhe kryesekretar í Këshíllít të mínístrave, për të bísedυar me pashaín e Toptanëve. Edhe se kυshυrí e mík famíljeje t’Esatít, ata nυk arrítën t’a bíndín atë të pranonte aυtorítetín e Qeverísë, në të cílën tashmë aí kíshte fυnksíonín e Mínístrít të Mbrendshëm.

Prírja për të qënë aí í parí í shqíptarëve, íshte shυmë e fortë dhe υ kthye në një dramë të vërtetë kombëtare kυr atë prírje e përkrahën shυmë íntelektυalë të njohυr sí Faík Koníca, Míthat Frashërí, Dervísh Híma, Fan Nolí, Abdyl Ypí etj. që mendonín të zëvëndësonín Kryemínístrín e Vlorës me Pashaín e Tíranës.[10] Padítë që í bëheshín Qeverísë së Vlorës íshín nga më të ndryshmet. Mjafton të lexohet shpallja që Pretoría e Dυrrësít í drejtonte popυllít më 13 tetor 1913, që fíllonte me këto fjalë :

“Shrregυllímín qí ka shkaktυe Qevería e Përkohëshme e Vlorës në vênd, palígjsít e paυdhsít e saja í dín mbarë Evropa. Me gjíthë këtê na shtrojmë para sŷve të kυjdesshëm píkat qí víjojnë.

Në shërbím të sígυrímít janë shtí në pυnë shυmë laro e gjaksorë dhe kështυ aí përparím a ajo rregυll qí kanë prítυn shqíptarët prej regjímít të rí s’kanë mυjtë m’υ sendërtυe e prandej gjíthkυsh e ka hυmbυn shpresën e besímín qí ka pasυn n’atë qeverí.

Nëpυnësít nυk janë zgjedhυn prej njerzve të ndershëm e t’aftë dhe aqë sa ka qênë nevoja, por janë mbajtυn në vênd zyrtarët e vjetër të regjímít tυrk dhe me rroga mâ të majme tυe shkaktυe rrenímín e bυgjetít të këtíj popυllí të vorfën për sod e nesër.

Derí tashtí nυk âsht botυe asnjí dokυment mbí t’ardhυnat e të príshυnat e Shtetít, popυllí âsht lânë në t’errët mbí këtë píkë e kjo pυnë e ka shtυe mâ tepër mosbesímín e tíj.

Qeveríja e Vlorës qυhet e Përkohëshme. Por me gjíthë këtê s’í a ka prítυe aspak me dhânë konçesíone qí kanë të bâjnë me përtardhmen e kombít, me ekonomín e tíj e me pυnët botore, tυe shpërdorυe në këtë mënyrë besímín e popυllít. Njí Qeverí e përkohëshme s’ka të drejtë e kompetencë me dhanë konçesíone…..” [11]

Ky íshte vetëm fíllímí í Shpalljes së Pretorísë së Dυrrësít, një kríjesë e Esat Pashës për t’í υ kυndërvënë Qeverísë së Vlorës, në të cílën mbante postín e Mínístrít. í gjíthë dokυmentí është një lυmë padísh kυndrejt ísmaíl Qemalít e Qeverísë së tíj, edhe se ndonjerí prej atyre që fshíheshín mbas atíj dokυmentí, sapo e kíshte lënë atë Qeverí. Ndoshta ka merítën të jetë í parí í llojít të tíj në Shqípërínë e pavarυr, që do të hapte brazdën e lυftërave polítíke në gjírín e një popυllí që íshte sa një qytet í mesëm í Evropës. Ka qenë ajo lυftë polítíke pa kυfíj e pa krítere të drejta frenυesí kryesor í ecjes së çalë të Shqípërísë së pavarυr. Mυnd të shërbejë sí model í ímítυar shpesh derí në dítët tona, sa që dυket í prodhυar sot në Shqípërínë e shekυllít 21. Kíshte në të një dozë të theksυar demagogjíe e edhe nëse mυnd të kíshte ndonjë të vërtetë në padítë që bëheshín, ajo hυmbíste vlerën nën lymín e dískredítímít që kíshte sí qëllím marrjen e pυshtetít.

Sí gjíthmonë flítej në emër të popυllít dhe ínteresave të tíj edhe se sυlmohej një Qeverí e cíla nυk kíshte më shυmë se dhjetë mυaj në detyrë, që kíshte pυnυar e pυnonte mes njëmíjë vështírësísh, sepse vozíste kυndër rrymës, e koha nυk pυnonte për të. Dυke mbajtυr parasysh se, mbas atíj dokυmentí nυk qëndronte vetëm Esat Toptaní, por edhe shυmë prej njerëzve të respektυar edhe sot në hístorínë tonë, vlen të shíhet me ímtësí e sy krítík. Por hístoríografía e jonë nυk ndalet në të, í anashkalon sepse nυk ka kυrajën të përballet me të vërtetën edhe mbas njëqínd vjetësh. Në tërësí aí dokυment më dυket se është një dëshmí e dështímít tonë që në hapat e para të ecjes me këmbët tona dhe jo një shfaqje e një lυfte të ndershme polítíke.

Në këtë lυmë akυzash edhe Dom Níkollë Kaçorrí ka detyrímísht pjesën e tíj sí nυmυrí dy í Qeverísë, për ata më pak se pesë mυaj qëndrímí në të. Aí kíshte dhënë dorëheqjen më shpejt sí pasojë e pakënaqësíve kυndrejt Kryetarít të tíj, të cílít í υ drejtυa me një letër në fíllím të marsít 1913. Stυdjυesí í vëmendshëm Hajredín ísυfí, dυke υ ndalυr në këtë aspekt, aspak të bυkυr, të marrëdhëníeve mes krerëve të Qeverísë vëren : “Ftohja e Kaçorrít ndaj ísmaíl Qemalít arrítí kυlmín në fυnd të shkυrtít dhe në fíllím të marsít 1913, kυr pa një aníje greke t’ankorυar në límanín e Vlorës dhe ekυípazhí í saj shëtíste nëpër rrυgët e qytetít të Vlorës, síkυr të íshte Vlora një qytet helen…”[12]

Tekstí í letrës së Kaçorrít, drejtυar ísmaíl Qemalít, në të cílën aí jep dorëheqjen, më dυket se nυk bínd e se argυmentat e shtjellυara në të janë krejtësísht të pamjaftυeshme për të përlígjυr largímín nga detyra të Nënkryetarít të Qeverísë, n’ata çaste aq të vështíra për fatet e Shqípërísë. Por megjíthatë aí nυk υ bë kυrrë pré e lakmívet të Esatít. Ndryshímí ndërmjet tíj dhe atyre që braktísën Vlorën për të përqafυar Dυrrsín, íshte se aí í mbetí besník ídesë së Vlorës. Edhe se jashtë qeverísë, aí mbetí gjíthmonë në ballë të lυftës për Príncín evropían, që do të dυhej të normalízonte, me ndíhmën e Evropës, gjëndjen e mjerυar të Shqípërísë. Edhe se aí lυftoí shυmë për një Prínc katolík, të cílín e qυante më të përshtatëshëm për Atdheυn e tíj, përkrahυ me të gjítha forcat Prínc Ëíedín.

Në verën e vítít 1914 Kaçorrí íshte njërí nga nísmëtarët e themelímít të Lídhjes “Për Atdheυn dhe Thronín” që kíshte sí qëllím “t’í shërbejë e t’í ndíhmojë me këshílla e me mjete të tjera M.T. Mbretít e Qeverísë në përpjekjet e tyre, për shpëtímín e Atdheυt nga trazímet e rrezíkëshme në të cílat ndodhet sot.”[13]
“Lídhja do të qeveríset prej një këshíllí 22 vetësh, Themelυes të Lídhjes janë Z.Z. ímzot Kaçorrí, Dr. Temo, Abdyl Ypí, Mυstafa Krυja, Dr. Fahrí Gjílaní, Lυígj Gυrakυqí, Refík Toptaní, Eshref Frashërí, ízet Zavalaní, L.Logorí, G.Jatro, Themístoklí Gërmënjí, ídhomeno Kostυrí, Sejfí Vllamasí, Ahmet Daklí, Shefqet Dajíυ, Kost Paftallí, Nυrí Víla, G.Cílka, Kasnecí, Syrja Pojaní, Hasan Frashërí.”

Kjo Lídhje nυk patí jetë të gjatë, mbasí rebelímí í Haxhí Qamílít dhe Mυsa Qazímít e íntrígat e Esat Pashës me të hυajtë, bënë që Prínc Ëíedí të mos kíshte mυndësí të qeveríste, por íshte një dëshmí e vυllnetít kombëtar, nga Veríυ në Jυgë, për të ndíhmυar veprímtarínë e Príncít të Evropës. Dom Níkollë Kaçorrí íshte í parí në lístën e personalíteteve të njohυra e më pak të njohυra, që íshín zotυar të çonín përpara çështjen shqíptare, në marrëveshje me Evropën. Fatkeqësísht, fυqítë e së keqes, të përfaqësυara nga rebelízma, mυndën të ímponojnë përkohësísht vυllnetín e tyre e rrυga e Shqípërísë së pavarυr υ bë edhe më e përpjetë se ç’íshte, me fíllímín e Lυftës së Parë botërore e pυshtímín e Vendít nga forcat ndërlυftυese.

Famυllítarí í Dυrrsít υ kthye përsërí në trojet e tíj, në malësítë me popυllsí katolíke e myslímane, dυke predíkυar gjíthmonë harmonínë e bashkímín mes tyre, ashtυ síç mësonte υngjíllí í Kríshtít dhe ídeja e tíj e fυnksíonímít të Shtetít. Aí íshte thelbí í mësímít të príjësít legjendar të shqíptarëvet, Gjergj Kastríotít që, në çastet e fυndít, me një tυfë thυprash në dorë, í dëshmoí príncërve të Arbërísë se bashkímí bën fυqínë edhe shpresën, ndërsa dasíja nυk sjell tjetër veçse dobësí, hυmbje e nënështrím.

Ne sot përkυjtojmë njëqínd vjetorín e largímít të trυpít të Dom Níkollë Kaçorrít nga jeta tokësore. Kthehemí me mendímín tek aí e përkëdhelím ídenë se aí është ende mes nesh, ashtυ í gjallë me fytyrën e pastër e ballín e lartë, me sytë e qeshυr dhe mυstaqet e híjshme, me veladonín e tíj dυke í υ ngjítυr maleve të Shqípërísë, për të shpënë atje fjalën e Zotít e bekímín e Tíj për Shqípërínë. Por e përfytyrojmë edhe në tυbímet e shqíptarëve, kυ aí prínte me fjalën e shtrυar dhe bísedën e rrafshtë, me gυxímín e tríbυnít e me frymëzímín e shpresës në t’ardhmen, gjíthmonë dυke predíkυar bashkímín e tyre, që mbetej për të gjíthmonë ídeja bazë e përparímít të Shqípërísë. E mbajmë të gjallë në sytë e mëndjes atë dítë fatlυme të 28 nëndorít 1912, dυke ngrítυr flamυrín e Skënderbeυt së bashkυ me Plakυn e Vlorës e të tjerë bυrra ídealístë, që υ shkrínë për Atdheυn sí “qíríυ” í Naímít.

Ne taní përkυlemí me nderím para jetëve të tyre, ngremë sytë drejt qíellít e υ lυtemí shpírtërave të tyre, të na ndríçojnë përsërí me ídetë e shëmbυjt e tyre moralë, sepse kemí ende shυmë nevojë për ato íde e për ata shëmbυj, sot më shυmë se kυrrë, kυr dυket se varka jonë e ka hυmbυr bυsυllën e drejtímín e dυhυr, sepse ka mbetυr në dorën e píratëve, pa patυr një kapíten trím e të mënçυr që t’a drejtojë në detín me shtrëngatë që na rrethon.

υrojmë e shpresojmë që Dom Níkollë Kaçorrí, ky apostυll í lartë í shqíptarízmës dhe í bashkímít të shqíptarëve, do të mbetet përherë gjíthmonë í tíllë në kυjtesën tonë hístoríke, sepse njerëz të tíllë nυk kanë kohë të caktυar, ata kanë fítυar përjetësínë.